vecchio Piemonte

home

letteratura

Ij temp ëd le Battiòire

   Col Col Col ëd la transumansa (la migrassion d’istà dle bès-cie ‘n montagna) a l’é, o a l’era për esse pì precis, un mond a së stant. Un mond, ant un mond particolar e squasi stërmà, completament scadensà e comandà da dle règole precise. Regole, tramandà da bes-cia a bes-cia, da pastor a pastor come ch’a fèissa (ma a ‘l l’era për dabon!) un còmpit fondamental për la sopravivensa e le bon-e faità dël mesté.

   Chi a cherdìa a sti travaj a cherdìa a na vita motobin ancreusa e dura, lontan-a da mama e papà, da paregrand e maregranda, da morose e morosëtte, màira e cruva ‘d paròle për tanto temp. A tocava avéj n’ànim fòrt e sensa schërzin, për contrasté ai primi schërboj dla sèira na solitudin ch’a picava sèch come un maj, sël fer bujent.

   Lassù, antrames a le stèile e a la lun-a ch’a sbalucava ‘d giaunèt, prima d’andé a gioch a-i era mach pòst për doe orassion a la Madòna, doe golà ‘d vin da la cossa e në sguard a le bes-cie. La dësvija a la matin a l’era ‘d bonora... E ij travaj da chërpapansa, tut ël di.

   Ancheuj dova ch’a fan ancora costi mesté as respira na mentalità moderna, squasi semi-industrial. Le scadense a son fàite e gestìe da dle règole ‘nventà dai compiuter, colegà ai satèlit geostassionari ch’a simolo ‘ntere stagion, andova tut a l’é decis da le màchine e pòch da j’òm. A-i son ij càmion che ‘l tal di a ciapo le bes-cie portand-je an col tal pòst, tut pianificà, tut già decis, con ij pastor ch’a l’han ël telefonin celolar tacà a le braje.

   Sicur, che costi mijorament a pòrto ‘d benefissi an termin ëd qualità dla vita e dël travaj, ma a dëscancelo ‘l fiut e l’ingegn, sìa dj’òm che dle bes-cie. E pròpi da le bes-cie (generalment tute vache da làit), an ij temp passà as signava con gran naturalëssa e sensa condissionament, ëd le manere dë ste ansema talment dròle e ancreuse, da fé dësbandé la lidersip dij can, ufissialment padron ancontrastà e gestor operativ dl’inter ëstrop.

   A j’ero ij temp ëd le vache battiòire… Ij pastor ch’a forgionavo la stagion an montagna a l’ha fasìo sempe con un nùmer istess ëd vache. Për preparé në strop ch’a meritèissa, ij pastor a pijavo vache da vàire padron e coste a vnisìo mes-cià a la bon-a, veje e giovo, gròsse e cite, brave e grame. Apress dël viage, faticos e fàit ël pì dle vòlte tut a pé, le vache as lassavo a broté  për chèiche temp ësle prairìe pian-e për ch’a s’arposèisso; e an bele lì a-i nassìa a colp ëd cornà, la supremassìa ‘d na vaca su tute j’àutre. Apress ëd longhe e ancreuse ciacòte ch’a duravo minca vàire di, a-i era na bes-cia vinsitris! Cola vaca a vnisìa ciamà vaca battiòira. Për tuta la stagion a l’era chila la regin-a dlë strop e, sìa j’àutre bes-cie, che ij can as na stasìo a la larga. A l’era lògich che le pianà d’erba pì bele e pì gustose a fèisso ‘d dirit për la vaca battiòira. Chila a mangiava fin-a che la pansa a-j disìa prù..!. 

   Apress, e mach apress, ëd cò j’àutre as na podìo andé a rapolé erbëtta an bele lì. Ma a l’era regin-a ‘dcò ant ij pericoj, përchè as conta che tante vache battiòire a l’àbio fàit ëscapé fin-a ij luv pien ëd fam. Giù ant ij paìs, quand che ij padron a vnisìo a savéj che un-a dle soe vache a l’avìa fàit ël gran sàut e dventà na battiòira, a fasìo na gròssa festa an famija con tanta sodisfassion për tuti quant. A-i ëscapava sempe na bela vijà e na bela cioca sota ‘l pergòlato dla cassin-a.

   Anvers ëd la metà dë stèmber, la vilegiatura a finìa e pian pianòt as fasìa la strà an arculon. Cole pì fortunà as fërmavo fin-a ai Sant an chèiche grangia da mira di 1.500 mèter, për broté l’ùltima erba vërda e për deje temp ai pastor ëd fé la cheuja dle patate, bòba prinsipal për faité da bin tut l’invèrn ch’a-i rivava.

Glossari

a gioch = a dormire
an arculon = al contrario (letteralmente: all'indietro)
bòba = pietanza
broté = pascolare
ciacòte = lotte
cioca = sbornia
cossa = borraccia
faità = realizzazioni
faité da bin = contrastare bene
maj = maglio
prù! = basta!
strop (ëstrop) = mandria


(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 1999)

Branche, fërvaje e decimòt
Le Mzure Piemontèise d’intèisa popolar e da fineur për ovrié, ant le veje ofissin-e mecàniche


   Se as podèissa anvité, për na mesa giornà ansema a noi, coj vej ovrié ch’a brandavo franch an gamba ‘ndrinta dle fumeuse ofissin-e mecàniche (ant ij primi sinquant’agn dël sècol ch’a fasìa “milaneuvsent”) noi i l’avrìo tante dë ste còse fenomenaj e precise da feje vëdde, che la maravija a-j farìa ste ‘mbalsamà come ‘d le mùmie ‘gissian-e.

   E pura sti grand òm, visadì ij vej tornieur, ij vej freseur, j’alesualista, ij trapaneur, ij giusteur e via parèj, con ij sò ancreus machinari cigojant e tuti nèir d’euli, con cole pulìe ch’a viravo e coj armor ëd corèje fuatante a son ëstàit për tanti lustr e con grand onor, la nòsta fòrsa produtiva.

   Peui, ‘nt j’ëscond sinquant’agn dël sècol a son ësbociaje tante dë ste concession tècniche e ‘nformàtiche, ch’a l’han cambià completament la metodologìa dle lavorassion mecàniche e ‘d conseguensa dij temp ëd lavorassion. A basta mach pensé a le lògiche ‘d comand dij machinari, che dai relais tradissionaj a son passà a dle lògiche con ij Processor (PLC) e la gestion dij moviment a Contròl Numèrich, passà da le schede ‘d papé con ij partus ai Compiuter (CNC) e a j’atuator e servomotor digitaj (BRUSHLESS).

   Tut cost ambaradan-si, gropà a le neuve Siènse dla Fàbrica Modèrna a l’han integralment cambià l’apròcc Òm/Machinari/Prodòt, mijorand enormement ëd cò l’aspet antinfortunistich (Legge 626 e Marchio CE) anvers a jë stessi ovrié. Ansema a na neuva emancipassion tecnica a son chersùe ‘d pari-pass ëdcò le atressadure ch’a sèrvo a le misurassion, a la verìfica dle toleranse ‘d lavorassion al fin ëd nen fè un tòch cioch perchè a j’ero (e a son ancheuj ancora ‘d pì) gran-e gròsse da fé digerì ai Cap Responsabij!

   ‘Dcò anbelesì l’informàtica a l’é stàita determinanta, as peul disse che al di d’ancheuj a-i é pì gnun tipo ‘d machinari ‘d lavorassion, che ‘l famigerà compiuter (an temp real -IN PROCESS- visadì ‘nmentre ch’a fà la procedura ‘d travaj) a la segua nen, a la contròla nen e a-j fasa pa le oportun-e tarature automàtiche për faité sempe ‘d tòch con le toleranse përfetament l’istesse, come tanti tòch clonà.

   Son an fa pensé, con na ponta ‘d comossion e un pòch ëd tenerëssa a cola maravijosa manera popolar ‘d misurassion, ch’a virojava dantorn al vej mond dël travaj. Im riferisso a le mzure d’intèisa popolar a le mzure ch’a servìo a la mecànica ‘d precision, da fineur. Costa manera d’intèisa, fosonà an Lenga Piemontèisa a l’era già dovrà ‘nt l’eutsent, ancor prima che ‘l Sistema Metrich Decimal a fèissa la sua vnua al mond. J’ovrié ‘d na vòta a j’ero ‘d barbis-an-piòta a s’antendìo da mat an col fé - disoma parèj - tut a euj e trabuch. Le gavade as fasìo (ciamanàut tante!), ma as fasìo ‘dcò tanti caplavor ëd ciafaud complicà che ancheuj con le nòste bele màchine compiuterisà i sarìo an dificoltà l’ìstess.

   Ij càlcoj geomètrich, trigonomètrich, ij càlcoj ëd le quòte dij dissègn a j’ero na vòlta fàit tuti a man, con un papé, ‘l regolo e në scravion për cambrada. Comsëssìa le còse, nen mach sël discors ëd mecànica fin-a a-i era cost concèt popolar, ma an tute le gabolisassion campagnin-e coste mzure a surtìo fòra a la granda. Come dal sempi manich për la sapa ò ‘l rastel ant l’òrt, fin-a a le pì fantasiose maneuvre për rangé na falciatriss gripà an mes al prà pien d’èrba, con le vache arbicioluve e ij tavan tachiss..! A la fin ëd tute le elocobrassion, ël sentor, l’esperiensa, ‘l ghëddo e la man-bon-a ëd l’ovrié as tacavo a le mzure piemontèise d’intèisa popolar për deje ‘l colp final a cheichëssìa problema. Spero ‘d feve n’agreman, citandëv-je anbelessì ‘d fianch.

Alegher!

Glossari

Mzure d’antèisa për mecànica fin-a


• na sbusiardà = sfrisadura dla part

• na frisa = mm 0,001

• na bërlicà = mm 0,010

• un cicinin = mm 0,015

• na s-cianta = mm 0,030

• na barbisà = mm 0,035

• un pluch = mm 0,045

• na pladin-a = mm 0,050

• n’idèja = mm 0,075

• un decimòt = mm 0,100

• na fërvaja = mm 0,130

• na lerma = mm 0,200

• na tersìa = mm 0,300

• na flapà = mm 3,000





Mzure d’antèisa popolar


• mes dil = cm 1,0

• un travers dil = cm 1,5

• un dil = cm 2,0

• doi dij = cm 4,0

• tre dij = cm 6,0

• quat dij = cm 8,0

• un pugn = cm 12,0

• un pucion = cm 15,0

• na branca = cm 23,0

• na bela branca = cm 27,0

• doe branche = cm 46,0

• na brassà = cm 150,0

• na pèrcia = cm 250,0

• un trabuch = cm 300,0

Globalisassion campagnin-e
Passaròt, cornajass e bèrte, virariond ëd manere diferent d’afronté ij temp modern

   Ij passaròt...? Si, pròpi lor! Coj doss e car passaròt ch’a virojavo daspërtut ant le campagne, ‘nt ij paìs e ‘nt le sitadin-e e che ‘nt ij nòst arcòrd masnaìn a l’han un grinor grand e pien ëd nostalgìa. Pròpi lor, coj oslòt che con ij sò gieugh ant ël cel blussiel at fasìo sté ambajà con ël nass arbiocà anària, fin-a a che ‘l còl at fasìa mal. Sempe svìcio e frissant a vòlte con ël piumage na frisa dëspënnà e spòrch, a vòlte sfaragià ansema a un trop d’àutri simij a sgatajé e sgasojé antrames al paston ëd le galin-e, lagiù ant ël canton pì quatà ëd l’èira. Sempe bin atent anvers a coj brut-cefo con le braje dë vlù e ’l capel ëd paja, ch’a tarabascavo longh l’èira pì sgnora; përchè dla mira a-j butavo dle tràpole për ciapeje, con an ment ëd fé na sucolenta bagna për la polenta…

   Passaròt ëd na vòta con ëd le paùre vere, ma gropà s-ciass a na rason scadensà da la vita e da la sgheusia sempe gròssa. E ij passaròt d’ancheuj? ‘Dcò lor anvertojà ‘nt la globalisassion dël mond ch’a fa Doimila a bërgiabaulo miraco pì che na vòta e pì lontan che na vòta, ma con le piume pì sfaragià e j’euj pì sbaruvà che maj. A san gnanca pì còsa ch’a l’è na cassin-a, l’èira e le galin-e picatèra come cambrade. A sfrisòto - ambotijà da j’automòbij e da j’armor pì dròlo - an chèiche vansòiro ‘d plasticasse colorà e ‘d carton mars, da mira ‘d na montagna d’amniss. Almeno a-i fèissa un brut-cefo con ‘l capel ëd paja a feje vnì un pòch dë sgheusia dij bej e viv temp passà.

   Pi-gnon a-j varda, pì-gnon a-j dis chèich’òsa, pì-gnon a-j fà scapé fasendije senti ‘dcò lor part dël mond ancheuj. Quand nopà, as parla franch dij cornajass-furbàcio o dle bèrte-ficapocio, la vira a l’è motobin meno magonanta e spërfumà ‘d tristëssa. Prima còsa da sbanfé a l’è cola ‘d dì che sti doi mascheugn dal grign blagheur, sensa gena e da la pansa d’assel temprà a son maj ëscapà - al contrari dij pòvri passarotin e piciaross - da la midema ca veja, visadì la distèisa piata dle campagne e ‘d j’anviron nòst. A son - disoma parèj - emancipasse e perfessionasse ‘nt l’elaborassion e ‘nt l’arsèrca dla bòba për la pansa crijosa ‘d fam.

   Le neuve noanse ch’as presento minca chèiche di, a treuvo ij cornajass sempe sl’atenti e preparà a l’event. An d’àutre paròle a san adatesse a lòn che la globalisassion campagnin-a a cheuj da la cabèrna-anvisca ëd l’òm dla new economy.

   Sensa gnun-e gene, miraco, noi trovoma sempe pì soens ij cornajass o mej ancora na cobia ‘d bèrte a pastissé longh le bordure dle carzà. Lì tute gasose ch’a dësbelo un botiòt ross e giàun ëd na veja majonèis, o magara na scatòla pien-a ‘d panolin…lassa-la ambelelì da na cabèrna-d’òm ‘gnoranta e maleducà. Ma costi osej sensa gnun problema a vivo e viro sempe pì fòrt e sempe pì dësgenà ‘nt la veja meison.

   A l’è ‘d chèiche giornà fa che antrasvërsand na strajòla ‘d campagna ch’a pòrta al paìs d’Airasca, da mira d’un maciron ‘d drugia e d’amnis a-i era, cheto cheto, un cornajass che con fé da blagheur a batìa con ël bèch ij tast ëd na veja tastiera d’un compiuter campà lì a moribocion. Chiel, ‘nt la soa testa a sperava ‘d troveje bon da mangé sti tast, ma a noi che passavo das-për-da-lì a në smijava ch’a fèissa ancamin a mandé na meil a un cornajass ëd la Califòrnia.

Glossari

bërgiabaulo = gironzolano
brut-cefo = gente della cascina (letteralmente: brutto ceffo)
cabèrna-anvisca = cervello
grinor = amore
meil = e-mail
moribocion = malamente
neuve noanse = situazioni diverse
sbanfé = dire
sgheusia = fame, voglia
trop = gruppo


(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 2000)

Ël sàut ëd la Bela Àuda

   Ant le giornà splendriente, quand che ‘l cel a në spècia con ardor la blëssa dle nòste care montagne, se antraversoma la val ëd Dòira tra la punta Caprasio e la punta Pirchiriano o pì dë sghignarda, la bassa val ëd Susa i podoma nen fene a meno ‘d resté ambajà a vëdde ‘nt la soa magnificensa, la alvà dla Sagra ‘d San Michel.

   A l’é sensa gnun ëspatuss o galanterìa, un-a dle pì bele costrussion che l’òm a l’àbia ancalasse fé. Ant ij sècoj ch’a son andass-ne, cost marsòch a l’é gropasse con fòrsa a tante vicende religiose, anvërtojà dantorn a l’ancreusa figura ‘d na taragna, ch’a varda anvèrs ël cel. L’imponensa dë sto grandios tòch ëd pera, con an ponta un colossal monasté pien ëd pont e ‘d bastion a l’ha fàit fosoné al pòpol ëd le vaj ëd j’anviron, na sòrta ‘d còsa Divin-a. Longh ël temp, come d’ancant a son nassù-je (chèiche d’un-e con un pòch ëd vrità, àutre con la man ëd la fantasìa popolar) tante conte, tante fàule, tanti scrit che pian pianòt a l’han formà cost àngol subrasëtta a le nivle, vnisand un pòst da legenda.

   Fra le tante na arcordoma doe ch’a son ëdcò le pì contà e cole ch’a l’han lassà na signadura bin sostnuva a le generassion.
As conta che...

   Un nòbil fransèis tal Ugone d’Alvernia e soa sposa Ismengarda a j’ero andàit a Roma dal Papa për fé confession dij sò pëcà, ‘l Papa come penitensa a l’avìa comanda-je doe condission; o stè lontan da la Pàtria për sèt ani, o fé alvé un monasté sle montagne alpin-e. La legenda a arconta, che ‘l nòbil a l’avìa contentà Soa Santità fasend ël monastè ‘nt le vicinanse ‘d l’oratòri ‘d San Michel. Ma la prima neuit, apress dël prim di ‘d travaj, passà a preparé le fondamenta sla punta Caprasio, leu destinà a la faità dla gròssa euvra e con la benedission dij frà senòbiti, tut ël travaj a vnìa cancelà da le fòrse Divin-e e manovaj, murador e architèt ant ël seugn e sensa arcorsiss-ne a vnìo trasferì da l’àutra part, ësla punta Pirchiriano. Ël di dòp la midema còsa, parèj ëscotand la volontà Divin-a la maestosa Badìa a l’ha pijà-pé sla punta Pirchiriano vzin a un pressipissi ch’a drocava giù fin-a a la bërlècia dla Dòira. Cost òrid an sël davanti dla Sagra ‘d San Michel a ven ëdcò ciamà sàut ëd la Bela Àuda, con tant ëd legenda gropà a na bela contadinòta.
As conta che...

   Na grassiosa contadin-a, ciamà giustapròcc Bela Àuda, na sèira ch’a rivava sola dai camp, apres dij faticos travaj a l’é antrucasse con në strop ëd brigant, ch’a vorìo feje la festa... Anlora, chila spaventà a la tacà a cori fòrt, fòrt, fin-a al pressipissi ‘d San Michel e crijand: Vèrgin Santa, giut-me..! a l’é campasse giù. Ma, nopà ‘d meuire sbërgnacand-se sle pere... Càndia come na piuma d’Angel a l’é posasse an pé sël fond, sensa na pcita sbërlifada sël sò bel corpicin. Ij brigant, ësbalordì da col event a l’han brajà al miracol e la vos a le spatarasse daspërtut. La Bela Àuda, nopà ‘d ringrassié la Madòna ch’a l’avìa salvala a l’é butasse a fé la smorfiosëtta vanitosa, disand a la gent che chila a podìa rifé-lo col miracol minca tuti ij di. E parèj, chèiche di apres a la presensa ‘d tanta gent a l’é tornà lassù an sël pressipissi e con na gròssa blaga a l’ha crijà: Vèrgin Santa, giut-me..! e va-là, torna campasse giù. Trè scond pì tard a l’era mòrta sfracërlà an sij ròch sota la Sagra ‘d San Michel. Na giusta moral ch'a serv ëdcò a le përson-e tròp egoiste d'ancheuj.

   La vision panoramica da le cort ëd la Sagra a l’é un godiment për grand e citin, it peule toché con j’euj da le pì àute sime dle montagne a lë stërmìnio ‘d paisòt longh le vaj, con ij sò torent e arianòt e peui giù, fin-a a la grandiosità ‘d Turin con la Mòle Antonelian-a e la Basìlica 'd Supèrga, lì an prima fila. L’ària frësca e sempe motobin carià a dà në spërfond achit a na bon-a marenda sinòira, tra ij bòsch ch’a sircondo col paradis.

Glossari

alvé = costruire
bërlècia = letto
leu = luogo


(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 2001)

Ij parfum ëd le veje drogherie
Quand che ij “Botegon d’ancheuj” a j’ero ‘ncora ‘nt ël mond ëd la lun-a


   Se ‘s trovoma longh a un-a dle mila spërfonde taragne dij mila Supermërcà spatarà për da-si e për da-dlà dle nòste sitadin-e i soma tuti anvërtojà (pa-gnun da gavé) da na virolenta passion d’ampinì sùbit e con lògiche motobin baravantan-e, col caretin ëd fer cromà ch’a vira ansema a noi. Caté e stracaté ‘d tut, ëd batarìe ‘d pastrognache colorà da tranfié e ‘d brodaje dosse da fé anrabié jë stòmi orfantà. As vëddo ‘d caretin pien come dle carà ‘d fen e dle longhe file ‘d sërpenton a le postassion për paghé. Paghé, fé ‘d coe d’aspërtut, seufre përchè la bëdra pien-a a biàula e peui angrassé come ‘d crin; paròle d’ordin dël secol ch’a fà Doimila.

   A son ëspërdusse ij valor ëd la serenità mangiòira, dla dëscuvërtura dij bon gust da gatié con deuit ant le boteghe e dël bon-aptit tranquil e ‘d qualità. Come d’ancant, quand che i parlo dë ste bacioflade d’ancheuj an ven-o an ment le ancreuse meison-boteghe ‘d na vòta, pòvre ‘d sostansa ma sgnore ‘d vita-vera e sensa batarìe për la testa. Coste boteghe d’antan a vnìo arsonà da tuti come Drogherìe, argropà a col nòm përchè a vendìo ‘dcò dle dròghe (visadì ij ciò ‘d garòfo, la canela, la noss-moscà,‘l pèiver e ij cafè) dovrà an cusin-a.

   Lòn ch’am lassa un longh e spërfond arcòrd ëd coj pòst a son j’odor ancreus e sparfumant ch’a mitonavo an tuta la ciaborna dë ste meison. Sti pòst as presentavo su-për-giù parèj: fòra dla pòrta a-i era squasi sempe un gròss tupin con j’ëstocafiss e, un pòch pì da-dlà, le anciove sota sal con ël botalòt ëd le ulive an salamoja. Tacà dla pòrta a gropavo le tendin-e a bindej, tute ‘d plastica sfaragià për ten-e lontan le mosche.

   E peui it vintrave ‘nt ël local. Sùbit, it sentìe j’ësparfum motobin pì fòrt ch’at busticavo ‘l nass, fin-a fete sbiàulé chèiche stërnuv, ma pòch apres it jë fasìe l’abitùdin. A drita e a gàucia dél bancon a fasìo bela mostra ij sach bianch e bleu con ij faseuj dla regin-a, coj bianch, ij cisi pér fé le mnestrin-e, ij pòis-sèch e ‘l ris. A portà ‘d man dël droghé a-i era peui tut él rest, sucher, cafè, dròghe, euli d’uliva, galëtte, cicolata an pover, pasta d’anciove, castagne sëcche, canamìa, noss e ninsòle, tupin ëd vèder pien ëd pastìlie (capej da prèive, ciòchëtte a la menta, argalìssia nèira e ‘d bòsch, cìcles merican) argal ëd le masnà. It trovave peui ‘dcò le bagianade quotidian-e come ‘l bindel ciapamosche, le tòle con ël flit, le nate për ël vin, ij savon ëd marsìlia e le candele da buté ‘nt jë stabi dle vache. Ij cafè e ‘l sucher a vnìo ‘mpachëttà con na carta sirà e bleuva, ciamà pròpi carta da sucher. La gent pàsia e ‘d bon-imor ‘nmentre ch’as fasìa na bon-a e franca ciaciarada a catava cole doe batarìe ch’a l’ avìa franch damanca, sensa gnente ‘d pì.

   Ël droghé, calm e con deuit at preparava la spèisa; che bej temp le drogherìe d’antan!

Glossari

flit = insetticida
bëdra = pancia
taragne (corridoi)


(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 2000)

Primavera, temp da viramulin


   An primavera, la fòrsa dël temp - ch’a l’é peui un temp ësfaragion e gropà a na veuja spassionà ‘d blaghé an manera splendrienta, con tuti ij color e tute le noanse dla natura - a ciapa un ghëddo gasà e pien ëd gioventura prataiòla. Ma viaman ch’a ven sostnù, la tròpa frissanta gioventù a lo arpòrta ‘dcò an chèiche ventura nen pròpi bela, fin-a a scariolé giù për dij ravin.

   Primavera, temp da masnà... a disìo le gent ansian-e (chèiche d’un-a a lo arcòrda 'ncora ancheuj) ‘nt la mìa Val Noss. La natura an cost temp-si as artreuva ‘l sol càud e la pieuva a portà ’d man. Gigin-gigèt, sti doi birba as dësmòro a ancontresse e scontresse, virojand ësle viture dij tron e dij sludiass, su j’aquilon dël vent e sle nivle bianche ‘d bambasin-a. Peui, dle vòte, quand ch’a veulo fé ij mat an sël serio a angàgio na tombarlà ‘d patërlass ëd fiòca, che giomaj stantì e botëffi , për avej travajà tut l’invern a fan mach pì un grand ëspatuss e pen-a che ‘l sol a riva a van a ‘ncasesse ‘nt le bialere dij prajòt.

   Primavera, temp da viramulin... varda-lì! N’àutra manera ruspanta d’arcordé cost arcansel d’un temp primaveril. Dle vòte un pòch gramacion, ma con le prime pratarìe an fior ch’a dëscheurvo le soe blësse sparfumà e ‘nt l’istess moment amis ëd le tante vite ch’a torno a arvive sël leugh ëd le taragne campagnin-e. Un neuv temp con l’argent-viv a còl, con la veuja ‘d subiolé al mond ij sò rabej, content për le giornà bele e jë sbricc ëd le róndole lassù an cel. A torno a ranassié ‘nt ij giardin le care avije, ij primi vòj dij moschin vilan a fan ij sò andagn ësle schin-e dle vache, le prime farfalin-e sfaragià a scorasso sle fior pì colorà; le frèide galaverne a son mach pì un vej arcòrd.

   An mentre che arvivo ste dosse considerassion e ste frivolësse stagionaj da matòta an-namorà; am torna ancreus an ment, na stòria che ‘nt le vijà d’antan i sentìa arconté. La moral ëd costa legenda stagionà a arcomanda ëd nen fidesse ‘d costi mèis e men che meno 'd nen pijé ‘d decision a la lesta o blaghé për ël bel temp. Ij mèis ëd mars e avril a son mensionà come ij pì dësbela e coj pì portà a fé dle marminele an tuti ij sens. E tuti coj vivent ch’a s’antraverso 'nt ij sò foaté sbarassin a troveran longh, oltre tut a son doi mèis ch’as giuto l’un-e-l’àutr, con na veuja ‘d divertisse un mond.

   A-i era na vòta, un montagnin ch'a së s-ciamava Clementin, con un bel ëstrop ëd babèro e moton, butà lassù sla cresta d'un paisòt ancastonà tra 'l verd ëd le sapinere e 'l gris ëd le ciaplere. Na bela matin, andësviand-se da la bërlècia dlë stabi, Clementin a l'ha artrovà na giornà vreman splendrienta, con un cel bleussiel, dle montagne bin pënnà e n'orisont ambalsamà da la blëssa dle sapinere. Tut content a l'ha fàit lest na colassion, ciapà an man 'l sò baston da travaj e peui sùbit fòra da lë stabi a visioné col paradis. E si, a l'era pròpi na bela giornà, con l'ària tëbbia e un sol càud ch'at brusava la mùtria.

   Mars a l'era rivà a la fin dla conta, con pì gnun-e giornà da smanassié e l'órdin ëd deje strà al mèis d'avril. Ël montagnin gasà da col bel temp a l'ha tacà a bustiché-lo, disand-je che l'invern a l'era finì e che le bes-cie dlë stabi a l'avìo pa-pì da sagrinesse dël freid: Mars, marsèt, marson! Mi i l'hai invernà i mè moton! a cantava sbërfiand-lo. Mars, che un pòch ësmorfiosèt a vorìa nen passé për un molaciù a l'ha dit sot-vos: Montagnin ëd la malora, it rangio mi sta bela ora! E parèj, con un braj a l'ha ciamà l'amis avril ch'a l'era già sl'orisont, disand-je 'd regale-je trè dle soe giornà che peui a l'avrìa ricambia-lo n'àutra vòta. Avril a l'ha sùbit dit che 'd si. Anlora, mars a l'è butasse a campé giù për trè di e trè neuit ëd le burasche e dle tormente, fin-a che l'ùltim babèro è l'ùltim moton dël montagnin a fèissa pa mòrt ëd frèit sle prairìe giassà: Trè giornà mi i l'hai trovà! E ij tò moton son tuit chërpà! a rëspondìa fòrt, col birichin ëd mars anvers a cola fàcia desolà dël montagnin Clementin.

   Mai fidesse dë sto temp e come ch'a dis un sagg provèrbi: Quand che mars a fa l'avril, legeriste nen d'un fil. - Se l'avril a fa 'l marson, ciape strèite e mutandon!

Glossari

andagn = percorsi
andësviand-se = svegliandosi
botëffi = grassoni
ëstrop = gregge
gramacion = cattivo
matòta = bambina
mùtria = faccia
patërlass = fiocchi
rabej = baccani
ravin = luoghi irti
sludiass = lampi


(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 2001)

La parlada 'd Re Carlo Felice


   Un-a dle manere pì vilan-e dë schërnì la Lenga Piemontèisa e la soa Milenària Literatura (la pì veja Literatura d’Euròpa, con sinch-sent poèta e prosador, arconossùa e apressà da le pì vajente Università ‘d tut ël mond, dal Consèj d’Euròpa, da l’UNESCO, da la Region Piemont, ësbërfià mach dal Parlament Roman) a l'è cola d’arbute-la ‘nt la cavagna dla dësmèntia, campe-la ‘nt la bialera dël menefreghism. Fé an manera ch’a sìa na còsa për chèiche pòver fissà dle veje tradission, giumaj moribonde e con davanti un pressipissi.

   Edoardo Ignazio Calvo, un dij pì significativ e avosà poèta dla Stòria Literaria dël '700 a scrivìa: ...ògnidun ant sò vilagi - dev avèj la gelosìa - ‘d parlé sempe 'l sò linguagi... Coste forsadure colturaj a l’han fàit la soa comparsa sustnuva a brasëtta dël dòp-guèra, ‘nt j’agn che con lë svilup econòmich a ventava mach parlé l’italian cioè da festa (o come a lo ciamava ‘l Car amis poèta Barba Tòni Baudrìe: l’italiacano) e mandé a dësmèntia ij dialèt, ch’a rovinavo l’amprendiment ëd l'italian ai novej fieuj piemontèis. (Ancheuj, come dimostrà an d’àutri Paìs Europé, jë scolé bilinguistich a son ij pì svìcio che tuti e a amparo për dabin 2 o 3 lenghe, la soa - cola dla soa tèra - e l'inglèis. Sensa problema).

   A l’é pròpi da coste dësgràssie stòriche, da coste tavanade bestiaj che i l'oma crasà për tanto temp la grandëssa dla Lenga Piemontèisa, i l'oma përdù ël grinor anvers ëd la Coltura dël Pòpol Piemontèis e ‘dcò anvers ëd col Pòpol forësté che a stà bin an Piemont e ch’a l’avrìa gnun-e rèmore a amparé la Lenga Piemontèisa, se as parlèissa coma a ventarìa parle-la.

   A l’é gnanca vera, lon ch’a bërgiabàula chèiche lengalonga, che la strossadura a sìa vnua con le anade mussolinian-e, përchè am risulta da jë scartari che la vnìa al mond ëd la Compagnìa dij Brandé, sangh e ànima dla Poesìa e Literatura Piemontèisa dël '900, con ij vari Pinin Pacòt, Alfredo Formica, Oreste Gallina, Luigi Olivero, etc. etc. a sìa datà 1927. Nino Còsta, a l’ha forgià la soa ciadeuvra an Piemontèis an costi temp-si: “Sal e pèiver” 1924, “Brassabòsch” 1928, “Fruta madura”1931, “Ròba nòstra” 1938, “Tempesta” 1945.

   Autra còsa dròla e tuta sbalià, a l’é cola ‘d pensé che la Lenga Piemontèisa a fèissa comsissìa mach parlà da la popolassion, disoma ‘d bassa coltura e nen da j’àutri. Ancaminoma a dì che: con grand Onor e con grand Amor ij Savòja - sempe e tuti - a parlavo Piemontèis e peui Fransèis, come d’àutra part a fasìa ‘l Cont Camillo Benso ‘d Cavour. Come a fasìa Silvio Balbis, Cesare di Saluzzo, Cesare Balbo, e peui ancora Massimo D’Azeglio, Vittorio Alfieri e avanti parèj; e che San Giovanni Bosco antrames a la soa ciadeuvra Salesian-a a scrivìa an rima an Lenga Piemontèisa, vnisand ëdcò un bon poèta.

   An costi ùltim agn a venta dì che la gent dël Piemont a l’ha tacà a avsinesse con pì Valor, con na neuva competensa e n'àutr rapòrt a la Lenga Piemontèisa.

   Për ùltim, i veui feve toché con man lòn che prima i l’hai dive an riguand dij Savòja e dla Lenga Piemontèisa. As trata d’un ëscartari che ‘l Re Carlo Felice a l’ha scrivù ant un bel Piemontèis (la grafìa a l'è cola original ëd la litra) e che Pinin Pacòt arcordand-lo a disìa: ...malissios e a la bon-a, con un deuit ch’a smija ‘d sentlo parlé... Datà al 25 ëd Luj 1800 e andrissà al Cont Moriana (sò frel predilet), lagiù a Sassari an Sardegna: Oh me bel fiolin, stassèira a s’ambarca Richelmi. Còsta, berbotand a fà già ‘l cafè e a Richelmi tuti aj dan de remedi për nen patì ël mar. Spero c’a patirà nen; ma an cas c’a l’abia mal, quand a riva, guarda sì i rimedi c’a lo guariran. Subit arivà bsogna pronteje un bon cadregon, durvìe le fnestre dal cant del Maestra, deje un cichet d'acquavita, pura, lòn c'a l'è ancora mei, un bicerin de malvasìa de Bòsa con un crostin de pan. Peui, quand a sarà arposà, e le stòmi ristorà, bsogna subit mandelo a ca de la Barona d'Uri. Dop vist c'a l'avrà, colla bela tòta a se sentirà tut amparadisà e a desmentierà tuti i guai, perché bsogna saveie tra de noi, che quand ben c'a sia già un pò vei, lon c'a l'è bel ai piàs ancora. Così ristorà le stòmi con el vin, e ricreà con la vista de la bela tòta a sarà lest e desgagià c'a smierà c'a l'abia vingt ani. I te lo racomando par tant ch'i te n'abbia cura. I te parlo nen del teatro perché Richelmi a te n'a farà raguaglio. Sciavo, me bel fiolin. I te baso. Re Carlo Felice (da: Piemontèis Ancheuj ëd Camillo Brero).

   Penso, che apres dë sta olterior conferma ch'a pòrta la nòsta parlada sla carzà pì àuta dla Stòria Piemontèisa, coj MIDIA piemontèis e nen, ch'a fan finta 'd gnente e sa peulo a sbèrfio la Lenga Piemontèisa a venta ch'as seto un moment ësla cadrega dël bon-sens e ch'a faso un bel ripass a la cossiensa (e 'dcò a la Literatura Piemontèisa), pensand a cosa ch'a l'han përdusse fin-a ancheuj, e (còsa pì dròla) còsa ch'a l'han fàit pèrde a le neuve generassion…

Glossari

schërnì = deridere


(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 2001)

Ij fintèt
Le masnà dle nòste vaj


   Ancastonà tra mila bòsch ëd castagn e mila rochere a strapiomb, lassù 'nt la part pì àuta dla Val Lemina a ten-meison ël Taluch, famosa frassion ëd Pinareul (TO). La tranquilità an costi frangent naturaj a l'è vreman tanta e le ròche a strapiomb, mensionà prima a son-lì an bìlich, ch'at parlo con la vos ëd la grandëssa dël Dé. Leugh motobin anteressant, con un soàgn ch'a l'ha emossionà 'nt ël temp la gent ëd val, fortificand-la e ancorand an lor la veuja 'd vive con passion ij dur travaj che la montagna a spòrz.

   Se peui të scarpise la stra ch'a monta rìpida su anvers la pian-a dël Crò, l'orisont ch'it treuve a l'è na blëssa. D'ambele-lì a fan bela mostra: la grandeur dël Freidour e le muraje drite 'd Ròca Sbarùa, ij Trè Dent, ij Doi Dent e la longa Val Chison arbiocà da l'àutra banda.

   Ël Taluch a l'è na frassion arconossùa e rinomà 'nt j'anviron 'dcò për ij sò gran pòst da bolèj e ij sò arsërcà tomin, fàit con ël làit dij babèro locaj e preparà an doe manere: tomin frèsch e tomin elètrich. L'agetiv elètrich a specìfica cola variassion ëd tomin butà a madurè 'nt un-a ola 'd tèra cheuita, con na tombarlà 'd bon pèiver. (Ma peui che spussa! Ma peui che bon!). A-i nass na sòrta 'd formagg dal gust inimitàbil con un savor che minca un chiciarin ëd tomin it mange ansema na mica 'd pan.

   Ant ël 1997, la Paròchia Taluchin-a 'd Santa Marìa Madlen-a a l'ha festegià 'l ters sentenari 'd vita (1697-1997) con na nòbil e inteligenta inissiativa. A l'ha publicà un lìber dal tìtol: TALUCCO memorie storiche e che a arpòrta an manera franca e paisan-a, le stòrie e le venture 'd costa frangia 'd tèra. An coj ëscrit as mes-cio memòrie famijar e arcòrd dur, misèrie e povertà, calamità naturaj, guère e dcò un pòch ëd legende, ch’a gropo s-ciass, ës-ciass ël ver ësclin popolar. Aveniment che 'l temp a l'ha nen podù sfràidé; come për col indimenticàbil prèive frussaschin, Rev. Ajmone Don Francesco, cav. dei SS. Maurizio e Lazzaro ch'a l'ha tnù an man la paròchia për sinquantessinch agn antregh! (dal 1830 al 1885). E quand, a la nòbil età 'd novantedoi agn a l'è ritirasse a Frussasch a l'ha pensà bin ëd fé l'ùltima imprèisa: salutà tuti ij sò parochian a ses e mesa 'd na matin d'avril a l'é partì a pé dal Taluch - an companìa dij sò anvod Ajmone Francesco e Domenico - peui, passand a travèrs al Còl ëd l'Infërnèt a l'è rivà giù a Frussasch a des ore, ancora bin arbiciolù!

   A pàgina 46 dë sto lìber, a-i é mensionà na còsa pupin-a, pupin-a; un ver tesor a pendojon dël Grandios Patrimoni Lenghistich Piemontèis (Local). A-i è na canson popolar ch'a s'antitola: NA CANSON PËR ËL TALUCH, scrita ‘nt j'agn novanta dël secol ch’a fasìa disdeut. Sta grassiosa canson a l'era stàita scrita an ocasion ëd na calamità natural drocà al Taluch e cantà an sèguit da tuti ij cantastòrie dël temp. Son, për fé un pòch ëd sòld da regalé ai pòver malcapità Taluchin. Ancheuj, contacc-marìacatlin-a! Dë sta veja canson a l'é resta-ne mach pì la blëssa dle paròle (arcòrd d'un Taluchin ëd Còstagrand: data 'd nàssita 1904) sensa la musica e tute soe càndie emossion. Tutun, ant l'ùltim vers ëd la stròfa nùmer quatr, as fà riferiment a la paròla FINTÈT (che arportà 'nt la parlada dij nòsti paìs e dle nòste vaj a veul peui dì: MASNÀ, CITIN, FIOLIN, GNERO, GAGNO, MATÒT, GOGNIN, BÒCIA, FËRLINGÒT, MARAJÒT, etc. etc.). Ufissialment, ësta paròla a l'era mai stàita publicà o mensionà prima 'd cost lìber. O almeno, a l'era stàita probabilment cità su chèich ëscrit a man e pòch (o gnente) conossùa fòra da sì. A l’é riva-ne a noi, mach gràssie a la parlada local dij vej piemontèis.

   Ciapà da la frivola ‘d savèj-ne na frisa ‘d pì i son dame da fé con në pcit sondage e con chèiche ciaciarada da-për-da-si e da-për-da-là, dij paìs. A l'é sauta-je fòra un lembo 'd teritòri ch'a lambiss la colin-a ‘d Pinareul, Riva ‘d Pinareul, San Pero Val Lemina, Cóstagrand e ‘l mensionà Taluch, Rolèj, Cantalùa, Frussasch, Cumian-a, Alivlor e peui giù sla pian-a, fin-a da mira dla Cumun-a ‘d Pëssin-a. Antrames a costi pòst, la paròla FINTÈT a l'ha avù le soe origin e ‘l sò svilup. Peui, ancrosiand-se ‘nt j’agn con ij mariage dle famije forèste a peul esse ch’a sìa spatarasse ‘dcò an d’àutre part. Ancheuj, specialment le veje generassion a son gropà an manera afetosa a costa paròla për ciamé le masnà, na grassiosa Mare Granda a l’ha arconta-me la filastròca che na soa veja Magna a-j disìa: Oh! Fintèt dël mè cheur - che i core an cassin-a - rabasté ‘nt la ramin-a - stè lontan dai maleur.

Na pàgina nostran-a ‘d vita piemontèisa
La Fera ‘d Pinareul(TO), arcordà con j’ardor d’un-a masnà contenta e ch’a vnìa dal paìs


   Ant lë s-ciòp dij mèis ëd Luj e Agost, minca paìs dij nòst anviron a frisa e argiojiss për ij festegiament patronaj e për le grande ribòte andova j’assàud a friciolo al vent, ij pinton a son sempre veuit e le mùsiche a andan-o contente arlongh dij borgh.

   Ma quand che la fin dë ste màgiche giornà a l’é lì giumaj a portà ‘d man; quand che j’odor dij lìber ëd la scòla a torno ancreus a fosoné sota ‘l nass, it capisse che le giornà ‘d vacansa a son bele che brusà e un cit-cit magon a vira dantorn a ij pensé. ‘Dcò për mi, - marajòt ëd campagna con tanta veuja ‘d dësmoreme da matin a sèira - a l’era frach l’istess.

   Tutun, con n’ancreus e bel arcòrd, veuj arconté na pàgina ch’a l’è gropasse ‘nt la mìa ànima-masnà e ch’a rëstrà për sempe na còsa viva: La Fera ‘d Pinareul (TO ) a la fin d’Agost. Pròpi chila, la bela e ‘ntriganta Fera ‘d Pinareul, ch’a ven apress ëd le sbaciassade dle feste paisan-e arbiocà ‘nt j’anviron. A l’era për noi l’ùltima festa, l’ùltim moment për got-se un lìber e franch divertiment. Al lu-nes peui, la còsa as fasìa tròp-bela, përchè a la Fera ‘d Pinareul am portava Nòno Mìlio, con ël prim torpedon matiné ch’a partìa dal paìs anvers Pinareul. An particolar, cola vòlta a caval ëd j’ani ’60 a l’era stàita na Fèra bin-manià e con na strivassà ‘d gent forëstera.

   Na ramà ‘d pieuva la sèira prima a l’avìa butame na frisa dë sgatij e un pòch ëd pao, për la question che: con la pieuva gnente Fera! Mi, da un pòch ëd temp i j’era già butame ‘l prèt ant ël mè pòrtafeuj. (Contut, che peui a la fin a l’era Nòno ch’am comprava, lì a la Fera, tuti ij bijèt për le giòstre e për j’àutre batarìe dla giornà). Pensé anlora, ‘d dovèj sauté tute cole bele cose am fasìa vnì un nervos dël bòja. Nopà a la matin bonora ‘l temp a l’era ciàir come na sposa e mi content come na róndola ‘d magg. Apress d’avèj fàit na lesta colassion con pan e formagg i l’oma salutà coj ëd la ca e partì sùbit për andé ‘n piassa a speté ‘l torpedon. J’ero tuti doi vistì da festa e con le scarpe lustre. Sota dla giaca, Nòno a tnisìa na camisa a quadrèt ross e bianch, con un focòl bleu ch’a-j pendolava tut sota ‘l gargaròt. A sporzìa na fàcia soridenta e un parlé piasos. Nòno a l’era content ëd porteme a la Fera, ma a sërcava ‘d nen felo scòrzi pi che tant, disand-me: Dè! Ferlingòt, sempre tacà a mi nèh, che se it pèrdo it pòrto mai pì! e mi i respondìa: Sta tranquil Nòno, it ten-o sempe për man!

   Ël torpedon a l’era na frisa an ritard e mi i j’era già un pòch agità. Son peui tranquilisame quand che setà al prim pòst, tacà a Nòno ij vardava fòra dal finestrin j’arbre dlë stradon passeme tacà ampressa un-a apress ëd l’àutra. Na mesorëtta e j’ero a la stassion ëd Pinareul. Ij torpedon, tuti an fila a rivavo dai tanti pàis e da su për le vaj e a dëscariavo minca vira na tombarlà ‘d gent. Gent con ëd le cavagne pien-e bandà ‘d ròba da vende, àutre con la vestimenta-bela e ‘l fassolèt al sacocin; tute ansema a marciavo pian, sota le longhe taragne vërde dla stassion. Mi con la man tacà dura a cola ‘d Nòno i marciava con un bon andi, squasi a tiré-lo, fin-a a che chiel am disìa: Oh! là-là! Va pian, che le giostre a scapo pa! e peui ancora: Prima dë stassèira it l’has temp a stofie-te e a giré tuta la Fera an longh e an largh! Ore, andoma a pijé ‘l café da Magna, an Piassa Fontan-a.

   La matinà a passava antrames a batajeur, banch, banchèt e atrèss për ij travaj ëd la campagna. Minca vòta, che chèiche fàcia da mascheugn e pòch racomandàbil an virava d’antorn, Nòno con në sbruf e në sguard da gram a-j disìa dë stess-ne a la-larga e bin a la-larga. Nòno a tnìa doe man ch’a smijavo doe slòire! Se it ciapave në smorflon da chiel a l’ero gran-e gròsse.

   Quand che ‘l cioché ‘d San Donà a marcava tòst ùndes ore a l’era ‘l temp dël bibi për Nòno e lë stich al limon për mi. A mesdì, come règola an piòla da Magna për na bon-a mangiada: da le trute e le fërse an carpion, al flan con ansima ‘l sucher brusà. Për mi a l’era ‘l dòp disné ‘l moment pi bel, përchè as dësdavanavo le giòstre, anvirand tute le roe pi dròle e le lus pi colorà. Na vira sla giostra pi bela! Peui n’àutra su cola pi àuta! Peui n’àutra ancora, e peui ancora e peui ancora! Calà giù da lì, sùbit a tiré con ël fusil ëd le nate, e peui a tiré le balin-e për pijé ‘l pess ross, e peui a caté ‘l toron e peui ‘l sùcher filà!

   E peui! E peui! E peui! Nòno ciapand-me për un brass am disìa: E peui! Bòn! Che it l’has consumà tuti ij bijèt ch’i l’hai pen-a catà-te!. Anlora mi i-j disìa: Mach pi na vira sla giòstra dle mòto! E peui… E peui! Ël torpedon a l’è già rivà, e a në speta pa gnanca na minuta!, a m’arcordava Nòno, con ‘l sò soris antramesà a cola dossa fàcia rossa. A rivava… E si, che a rivava ‘l moment ‘d ciapé l’andi për la stassion.

   Content, për la bela giornà; content përchè a stè con Nòno a l’era sempre bel, ma na pcita grògnola ‘d magon am tortojava ‘l gargajòt. Motobin pi ancreusa, quand che ‘l torpedon con na gròssa fumada nèira, as preparava a torné an Val Nòss.

Na vijà da mèis dë Dzèmber
Sèire tra faje e mascheugn, rùmie pasiante dij beu e crinèt dispetos. Le vijà d’antan as fasìo parèj


   Ant le frèide giornà dë dzèmber, sìa ‘l cel bleussiel che le ancreuse giolà ‘d sol a l’han nen la fòrsa dë scaudete giù fin-a ‘n sij gargoj spërfond dël cheur. E për-parèj, la galaverna as fà sempre pì spëssa e ij color ëd l’invern a son sempre pì s-ciassà dal siflé gorègn dël vent.

   Gnanca ij travaj ëd le campagne an costi temp a son da marcaleon!. Anlora at resta pì temp për anvërtoje-te d’antorn ai pensé, a j’arson lontan, a le giòje splendriente ch’a virojo an noi su dle carzà lontan-e. Come la roa ‘d bòsch d’un vej mulin a eva, che angorgojand e mitonand a vira portand-te davzin, minca vira, dle stòrie dël temp passà anrabastà dal beivor dla vita ch’a scor. A son còse carià ‘d bon - me na fëtta ‘d pan frèsch, përfumà ‘d cheujta e ambërlifà ‘d marmlada -. A son còse carià ‘d san. Cheicòsa ch’a të scancela la frèida bisa dl’ànima e at fà droché s’na pcita brasera, lì setà sla sislonga. Na manera për ëscapé almeno na vòta da cola scàtola spërversa ch’a së s-ciama television!

   E parèj, a-i calo da le galarìe sgardamlà dal temp, le vijà ëd famija come cole dël mèis dë dzèmber, ch’a mërcandavo ai prim ëschërboj dle neuit nuitere ant jë stabion dle bes-ce. La boca a l’era ancora caramlà dal capiler ëd marlipò che mama a fasìa sempre apress ëd sin-a, ma noi giovo già sla sgambitavo a fé j’ùltime scoribande tra pantalere e trabiaj dl’èira, che anluminà dal ciàir ëd lun-a, a smijavo mascheugn drissà-sù al cel.

   Ij Grand a j’ero ij prim a rivé ant jë stabi; as butavo davzin, davzin, come për scaudesse da le bise dla neuit. Peui a fasìo gragné ij gnèro antrames ëd le sòche e sensa dì gnente a vardavo antravèrs dij ridò, anluridì dal mosche, ch’a-i rivèissa Barba Giaco. Chiel, minca sèira a l’avìa na stòria neuva da arconté a j’orije dël borgh, chèiche faribola për regalé un soris. Stòrie dròle che ij marajòt pì cit, angragnà lì për tèra, a vivìo sempre con la tëmma dla pì gròssa. Ant ël bon ëd la conta a scapavo tuti anfoà da la pao antrames dij cotin pì càud e molzin ëd mama.

   Quand che ij temp a j’ero subrasëtta al Natal, le conte as fasìo meno anviperìe e con ij candor ariond ëd Gesù Bambin. Ij gnèro as sentìo nen la pao a tracòla e curios ‘me le galin-e sle moren-e dl’aliam, a scotavo fiss e ciuto coj arcont. Apress ëd le conte, Barba Giaco a-j ciamava tuti davzin a chiel e peui a tacava con le andvinaje. Na pastilia d’argalissia capel-da-prèivi a l’era l’arcompensa për ël prim ch’a respondìa!

   Arcordom-ne chèiche d’un-a ‘d coste andvinaje:
A galòpa ‘nt la prairìa - fa le corse ‘d loterìa - a susniss da prepotent - sopatand la còma al vent! (‘l caval)
Sota ij sò doi cornòt – un muso, un barbaròt – quat piòte, un bel pansin – e làit për fé ij tomin! (la crava)
Va daré dij bastiment – con la crica ‘d sòj parent – l’ha ‘n museto fusolà – ven fòr dl’eva a tiré ‘l fià! (‘l delfin)
Fussa nen ëd coj dentass – e ‘l paltò fàit ëd plucass – quand at passa nen davzin – as dirìa ch’a l’é un crin! (‘l cinghial).
Ant la gabia a-i é ‘n limon – canta sempre soa canson – cip-cip-cip! a smija ch’a dìa – lass-me, lass-me volé via! (‘l canarin)

   Le vijà natalissie a vnìo ‘dcò fosonà da la preparassion dël presepio e ‘d l’erbo ‘d Natal. Ant ël canton ëd lë stabi, da-mira dla cioenda dël crin, a vnìa butà un balòt ëd paja con ansima na tovaja bleuva. Ant la mesan-a ‘l Grand a-i piantava un gròss branch ëd pin e peui ij giovo a-i gropavo le balin-e colorà, ij mandarin e ij filament ëd carta argentà. Ansima dël balòt as fasìa la balma për Gesù Bambin con ëd le pere ‘d l’èira. Ij pra fint e le rive dël presepio, as fasìo nopà ëd mofa pijà ‘nt l’òrt. Ij përsonage a j’ero fàit ëd giss - pròpi bej!- tnù con dlicatëssa ‘nt la guardaròba ‘d famija da minca agn!

   A la fin, ël tut a spatussiava ‘d bel e cola pcita fiamela ch’a rivava dal ciairin a petròlio a lusantava ij filament. Fin-a ‘l crin ancuriosì as na stasìa fiss a vardé cola còsa dròla, dròla. Un pòch prima d’andess-ne a deurmi, ij Grand a mangiavo le castagne sëcche e beivìo ‘l vin brulé; noi is la godìo con ij panpom. As tratava ‘d bòce ‘d pan cheuit, con andrinta un pom rusnent, na vera delissia për col temp! A na bela mira la vijà a finìa e tut ël trop ëd gent a tornava a ca. La còsa pì bela a l’era cola dossa e vera armonìa ‘nt ël cheur, ch’at compagnava fin-a sota dij linseuj e at preparava a na neuit ëd ver arpòs.

   Còse, che ‘nt le vijà d’ancheuj (se parèj i podoma ciameje!), giumaj slinguà e scariolà dal temp, noi is jë sugnoma. Ansi, i l’oma sperduje e campaje sl’aliam për sempe.

Na bela fiocada!


   Lun-a con reul, Lun-a con paireul! D’invern, na vòta as disìa parèj vardand-su ël cel con la lun-a spalia e ambardà da na coron-a bianca, rossa e bleuva. Le nivolere nèire e grise a j’ero pen-a da ‘dla dle montagne e squasi sempre ‘nt la neuit ch’a vnìa a-i rivava l’ora dla fiòca. Prima d’andé a gioch la gent paisan-a a disìa, con un pòch ëd nostalgìa: Përfum ëd fiòca. Prima ‘d mesaneuit a dròca, a dròca.

   L’aria frèida an fàuda a le valade, mëssonand la soa bisa, a s-cianchërlava j’anviron e le borgà dël paìs; it sentìe col frèid sèch e giugarin frandé lìber arlongh ai pra, con l’erba angiajolà dal tempass. Gnanca j’arson ëd ciòca, a fasìa chité col sentor gorègn dël temp brut. Ij vej a lo ciamavo pròpi parèj: Përfum ëd fiòca. Ij pensé e la speransa ‘d na bela fiocada a j’ero ‘dcò andrissà anvers a la campagna e precisament al gran, che a spetava nen l’ora ‘d butesse na bela mantlin-a për le galaverne che l’invern minca tant a jë slansava a còl.

   La lun-a con dlicatëssa e sentiment, apress d’un pòch as n’andava via ansema a la prima-sèira; ël gris, sempre pì sarvaj e faravosch a drocava giù da le montagne. E come contrast a sto temp baravantan a j’ero mach lor, ij fornej dij tèit con le fumere dij camin anvisch, tut ël rest a l’avìa chità ij rabej e as na stasìa quacià e pront a l’avzinansa dle neuve faità ‘nvernaj.

   Sensa sfaragé beu e fasson ant jë stabi, dasiòt, dasiòt, la fiòca a s’ancaminava a vnì giù; candia come na carà ‘d bambasin-a e fin-a come le ragnà butà sota le cormà. Ij prim ësbricc a j’ero fòj e an-mes-cià con un pòch d’eva, ma apress ëd chèiche temp ij patërlass a fosonavo arlongh a paìs e campagne. Le carzà butà sj’anvers a j’ero le prime a vnì quatà ‘d fiòca. Man-a-man ch’a s’antesava a stërmava pere e bose dle vache; butand-je na vestimenta neuva e anlirà ‘dcò a bialere e busson, a nàpole e arianòt.

   A la matin bonora, ancor prima che ij gaj as fèisso sente con ij sò bech cantarin, già it sentìe ‘l leson tirà da ij trator ch’arversava la fiòca da jë stradon. An chèiche paìs a j’era la costuma ‘d soné la tromba, për vertì le gent che la fiòca a l’era rivà bondosa. Da la bërlecia càuda e bin quatà da le cuverte ‘d lan-a, it sentìe le parlade grossere di cantoné e ij trator ch’a slitavo, fasend andé a taulëtta ij motor; le lese ch’a sfrisavo sij ròch ëd le bialere e sle lòse dle sta.

   Peui pì tard a tornava ‘l silensi, con mincatant chèiche arson lontan. Un silensi pì spërfond dël sòlit, come se i l’avèisso butà ‘nt le orije doi asinej d’uva lignenga. Con tanti bon pensé për la ment e na veuja svicia ‘d vëdde la fiòca.

   ‘D bon-a len-a fasìo l’alvada dal let, për vardé da la fnestra. Che spetàcol! A vnìa giù con vigor, come se dal cel a campèisso sach ëd farin-a a pien-e man. Da mira di lampion anvisch, ij patërlass a s’ambardavo ‘d lus, come tante coriàndole sfaragià. Ij branch ëd le piante a viravo a l’angiù, pien bandà ‘d fiòca e con la schin-a ghèrcia e andërnà. A prima vista la tèra e ‘l cel a j’ero na còsa sola, ma vardand con un pòch ëd pì d’atension, it podìe dëscheurve le rovere dij carton e le pianà dle sòche longh le carzà.

   Ël pì bel a vnìa, quand che tut ësto bendidìo it podìe tochelo e pistelo. Quand che a vnìa l’ora d’andé a scòla; anlora coj ëstrop dë scolé (che j’ero peui tuti noi marajòt) as dësmoravo fin-a a che la ciòca dla scòla a batìa pà ij sò bòt, anciarmand-je për taché le lession. Tuti ambardà con mofle e barëtte d’ lan-a a tacavo a tiré ‘d malòche a le fije, che crijand a scapavo da për da-si e da për da-là, brajand fòrt a le magistre. Fiòca, buseca ‘d j’ansian e baraca dël gran.

   Nen mach a la frissanta gioventù, la fiòca a l’era piasosa arciamand a le feste dël Bambin Gesù, ma ‘dcò ai Grand ij foson ëd le giornà ‘d fiòca a j’ero (e a son) d’arlev a le dolen-e dla veciaja. Na sòrta ‘d meisin-a dël nòst Dè, drocà ansema a cola montagna ‘d bianch, për cocolé un pòch le piuvere dël cheur. A ven-o torna fòra le lus-galupe dij temp passà. Come se i l’avèisso da bzògn d’un-a manà ‘d patërlass candi e bërlusent, për ëscapé na minuta ò na giornà antera, ‘nt ij calor dla nòsta cossiensa, giumaj tròp ësgardamlà da lë spërvers mond d’ancheuj.

Glossari

Barone Federico Guglielmo Leutrun
(Baron Litron) Ël Governator tedesch/piemontèis, ch’a l’ha salvà Coni da l’assedi forësté dël 1744


   Anvers la metà dël 1700, con la dipartìa ‘d Carlo VI d’Asburgh, la situassion ant la pianura pen-a sota le montagne dël Monvis, as presentava vreman bruta e ‘mèra come ‘l tòssi. La sità ‘d Coni a l’era arbutasse con ij Savòja për fé agreman a Marìa d’Austria, e sòn a vorìa dì bustiché da mat ij Fransèis e jë Spagneuj.

   La guèra, inevitàbil a l’era a le pòrte. Ant ël bon ëd l’istà dël 1744, ‘l Re Carlo Manuel III ëd Savòja a mandava a Coni, come Governator e responsàbil militar, ël General e Baron Rico Gulielm Litron. Sòn, përchè ‘l Baron Litron a l’avìa na bon-a esperiensa ‘d facende militar, e ‘dcò përchè a l’era un përsonage bin-anradisà an Piemont e bin considerà da le aristocrassìe militar (davzin al Re) dël temp. Cola part dël Piemont, stratégica e lontan-a da Turin a dovìa esse sempre a l’erta e preparà a le invasion dij forësté dl’Ocident.

   Ël Baron Litron a l’avìa na stòria përsonal dròla e fòravia, con n’afession particolar për ël Piemont e ij Savòja. Nassù ant ël 1692 ant ël Castel ëd Karlshausen dël Baden (Germania) da na famija nòbil e con n’ancreusa tradission militar, a l’é dventà un soldà piemontèis a tuti j’efet e për tuta la soa vita. Già a quindes agn, con ij grad ‘d Capitan a l’era stàit mandà al servissi dij Savòja con un batajon ëd 500 soldà Alman.

   Apress ëd gnanca doi mèis ch’a l’era Governator ëd Coni, l’esèrcit Franch-Ëspagneul comandà dal Prinsi ëd Conty e dal Marches Las Minas, con ël Suprem Comand General ëd don Flip ëd Borbon, caland giù da la Val dë Stura a s’avsinava a Coni për assediela e conquistela. L’assedi dij soldà forësté, tacà la matin dël 16 dë stèmber 1744 a l’é durà sensa sosta e sensa cognission ëd sòrta fin-a al 22 d’Otóber, con la Bataja ‘d Madòna dl’Orm. Apress ëd cola bataja memoràbil, andova a j’ero schierà ‘dcò le guarnigion dël Re Carlo Manuel III, l’esèrcit Franch-Ëspagneul con j’òss rot e sensa fòrse a ciapava, a n’arculon, la Val dë Stura për fé artorn a ca; lassand andarera cheicòsa come 6500 tra mòrt e ferì.

   Costa famosa vitòria, che stòricament as arcòrda come l’event ch’a l’ha salvà la sità ‘d Coni, a l’é stàita un caplavor dël Baron Litron. J’òm a disposission dij Fransèis a j’ero 20.000, contra ij sirca 3200 postà a Coni, ma la formidàbil organisassion e competensa dël Baron Litron a l’é fasse onor. Nen mach a savìa comandé ij soldà, ma a savìa ‘dcò ten-e a bada e regalé serenità a la popolassion, còsa estremament important për manten-e fòrta la sità. La resistensa a l’é pian pian dventà na còsa eròica, con j’òm ch’a giutavo ij soldà e viceversa. A vnìo stërmà le materie anfiamàbij për nen alimenté ‘l feu, as preparavo le baricade, as compagnavo ij vej e le masnà ‘nt le cròte, as fasìa na meticolosa preparassion dle vitovaje, as tenìo sempre pronte le riserve d’eva. La Gesia ‘d San Cesco a l’era stàita trasformà an Gesia-Ospidal. Ël tut a virava, con la man-magistra e con la sagëssa da grand-òm, dantorn al Baron Litron. Coni a l’era, parèj, stàita salvà e a podìa torné a vive an pass e prosperità.

   Re Carlo Manuel III a l’ha an séguit elogià e premià ‘l Baron Litron e la sità ‘d Coni, con vàire arconossiment al mérit. Le Patenti di S.S.R. Maestà a disìo tra l’àutr parèj: ...Le distinte prove, che la fedelissima nostra Città di Cuneo nell’or passata gloriosa difesa dell’assedio de’ Galispani, Ci ha recate del costantissimo zelo ed intrepida fermezza de’ suoi Cittadini, nell’avere vigorosamente secondato il valore del Barone Leutrum, Maggiore Generale delle nostre Armate....

   Chèiche agn apress e precisament ël 16 ëd magg dël 1755 ël Baron Litron, seriament malavi a chitava ‘d vivi; con grand ringret dij piemontèis e dël Re. La stòria dël temp a conta, che pròpi ‘l Re an përson-a a l’é andàit a feje visita chèiche giornà prima, sërcand ëd felo convèrti a la Fede Catòlica. Ma chiel, così ferm ant ij sò ideaj ëd vita a l’ha nen acetà, disand: Costum d’Alman e Fede da barbèt për sempre!. A l’é stàit sotrà an Val ëd Luserna e come da testament, tumolà ant ël Templi Valdèis dël Chiabasso. Anvers a costa figura stòrica piemontèisa, a son chërsuje minca scrit e canson, cola pì famosa a l’é : La cansson dël Baron Litron publicà da Costantin Nigra ‘nt ël 1860, con la pressiosa colaborassion dël Canònich Alfonso Maria Riberi e dël Prèive Antonio Maria Audisio.

Glossari

Ël mond ancantà dij mërcà d’antan


   An minca paìs dla bassa e ‘dcò giumaj an minca paìs montagnin, a-i son ëd lusent e bej supermërcà con tut lòn che ‘l bendidìo a peul anmaginesse, ofèrte strepitose e marcansie dle pì bele e dle pì piasose; andova l’imbarass ëd la cheuja a l’é ‘l pensé pì ancreus. Ij pòrtafeuj a brando e le comesse (sempre tute bele e gentij) antant ch’a fan digerì ij prodòt ai compiuters dle casse, a fan doe ciancie con le madamin e ij monsù.

   Fin-a si, gnente da dì. Tut a pòst, tut sota contròl. Ma anlora... Andova ch’a sta l’arcan? Andova ch’a l’é ‘l problema? Tranquij... As trata nen d’un problema, ansi, an costi pòst la garansìa dla qualità e dla frëschëssa a l’é un pont ëd mèrit për tanta gent e tante imprèise.

   La question a l’é nen gropà a costi vajant botegon modern, ma nopà a na question motobin pì spërfonda e sentimental; im riferisso ai nòst arcòrd/paragon d’antan, quand con Mama (e për cambrada na cavagna) andasìo al mërcà dël paìs a fé la spèisa për la sman-a. A se m’arcòrdo bin ëd coj moment! Tanta confusion, tanti batajeur ch’a fracassavo, tut anmes-cià e baronà për tèra. Paisan con ij sacapej ësle spale, forësté con n’andi un pòch bacan. Le fomne con la borsa strèita, për nen fess-la barbé!

   Am ven an ment na canson d’Angelo Brofferio, poeta piemontèis ëd l’800, ch’a disìa: Ël mond l’é na baraca, noi soma ij buratin!. Ma la còsa ch’am pòrta drit a cole matinà, a son j’odor! Ij parfum dij mërcà d’antan! Ij banch a j’ero pien-bandà ‘d ròba butà lì a la baravantan-a con la crica dle madame dantorn a toché e ritoché. A-i era col dij savon. A fasìa na montagna ‘d panèt con ël Savon ëd Marsija, an manera che l’odor ëd lëssia a bustichèissa tuti. Peui pì da-dlà a vendìo le machinëtte dël Flit për le mosche. Con ël batajeur ch’a fasìa le preuve pratiche lì al mërcà.

   La taragna dedicà ai mërcandin dël mangé a l’era peui tut un godiment! Pendù a dij filfèr a fasìo sente ij sò ardor, lunghe file dë stocafiss e ‘nt ij tupin ëd tòla, j’anciuve con la sal e le ulive an salamòja. J’odor anconfondibij dij tomin elètrich dël Taluch e dle tome ‘d Bruss, andasìo fin-a an cel.

   Mama prima ‘d lassé ‘l mërcà a passava a pijé ‘l cafè an gran-e. Arbiocà su ëd na panca ‘d bòsch a-i ero na tombarlà ‘d sachèt maròn mesi duvèrt, con mila specialità foreste e na fragransa bon-a, che squasi squasi at pëssiava ‘l nass. Ël cafè, at lo confessionavo drinta a un papé colorà ‘d bleu, ch’a smijava passà ‘nt la grassa.(‘Dcò për ël sucher a dovravo costa carta). La cavagna a l’era pien-a fin-a al corm, e noi tornavo a ca. Antant, ij fracass a continuavo a frandé sensa deuit e la gent a virava come prima.

   Pì ‘d na vòlta, am ciapava un bel inghicio për un tòch ëd cicolata, ma l’ora a l’era tarda e mi i m’ancalavo nen ciamej-la a Mama. Parèj për consoleme un pòch, disìo tra ‘d mi: A sarà për n’àutra vòlta. E peui, la cicolata a fà mal ai dent!.

   Mama, a porté la cavagna a tranfiava na frisa; vardand-la con coj sudor ch’a drocavo da la front, am fasìa pen-a. Mërcà d’antan, restà viv andrinta al mè cheur.

       data revisione:   14/07/2006